สรุปสั้น ๆ: ใครทำงานในโรงงานญี่ปุ่นจะได้ยินคำญี่ปุ่นทุกวัน เช่น ไคเซ็น เก็มบะ โฮเร็นโซ โปกะโยเกะ แม้จะพูดภาษาญี่ปุ่นไม่ได้ แต่ถ้าเข้าใจคำเหล่านี้ จะทำงานกับหัวหน้าญี่ปุ่นได้ราบรื่นขึ้นมาก บทความนี้รวมศัพท์ญี่ปุ่นในโรงงาน 25 คำที่ใช้บ่อยที่สุด พร้อมคำอ่าน ความหมาย และตัวอย่างการใช้จริงในไลน์ผลิต
ผมเริ่มทำงานในโรงงานในฐานะล่ามภาษาญี่ปุ่น และพบว่าคำศัพท์เหล่านี้แปลเป็นภาษาไทยตรงตัวได้ยาก เพราะแต่ละคำมีวิธีคิดของโรงงานญี่ปุ่นอยู่เบื้องหลัง บทความนี้จึงอธิบายทั้งความหมายและวิธีคิด ไม่ใช่แค่คำแปล
ศัพท์ญี่ปุ่นในโรงงาน หมวด 1: หลักการทำงานพื้นฐาน
1. 改善 (Kaizen ไคเซ็น) — การปรับปรุงต่อเนื่อง
การปรับปรุงงานทีละนิดอย่างต่อเนื่อง โดยทุกคนมีส่วนร่วม ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่บทความ Kaizen คืออะไร
2. 現場 (Genba เก็มบะ) — หน้างาน
สถานที่ที่งานเกิดขึ้นจริง เช่น ไลน์ผลิต คลังสินค้า เมื่อหัวหน้าญี่ปุ่นพูดว่า “ไปดูเก็มบะ” หมายถึงให้ไปดูปัญหาด้วยตาตัวเอง ไม่ใช่ดูจากรายงาน
3. 三現主義 (Sangen Shugi ซังเง็นชุงิ) — หลัก 3 จริง
ไปที่สถานที่จริง (現場) ดูของจริง (現物) และดูสถานการณ์จริง (現実) ก่อนตัดสินใจ เป็นหลักคิดที่ผู้บริหารญี่ปุ่นใช้บ่อยที่สุดเวลาแก้ปัญหา
4. ホウレンソウ (Hou-Ren-Sou โฮเร็นโซ) — รายงาน ติดต่อ ปรึกษา
มาจาก 報告 (รายงาน) 連絡 (แจ้งให้ทราบ) และ 相談 (ปรึกษา) เป็นกฎการสื่อสารพื้นฐานของบริษัทญี่ปุ่น หัวหน้าญี่ปุ่นคาดหวังให้รายงานทั้งเรื่องดีและเรื่องไม่ดีโดยเร็ว โดยเฉพาะเรื่องไม่ดี ยิ่งรายงานเร็วยิ่งดี
5. 5S (โกะเอส) — สะสาง สะดวก สะอาด สุขลักษณะ สร้างนิสัย
มาจาก 整理 (Seiri) 整頓 (Seiton) 清掃 (Seiso) 清潔 (Seiketsu) และ 躾 (Shitsuke) เป็นพื้นฐานของการจัดหน้างาน และมักเป็นกิจกรรมแรกที่โรงงานญี่ปุ่นให้พนักงานใหม่เรียนรู้
6. PDCA — วางแผน ทำ ตรวจ ปรับ
Plan Do Check Act วงจรการทำงานที่ใช้ทั้งในการแก้ปัญหาและการตั้งเป้าหมาย คนญี่ปุ่นมักพูดว่า “หมุน PDCA” (PDCAを回す) หมายถึงทำวงจรนี้ซ้ำไปเรื่อย ๆ
หมวด 2: การผลิตและคุณภาพ
7. 品質 (Hinshitsu ฮินชิทสึ) — คุณภาพ
ได้ยินบ่อยในคำว่า 品質管理 (การควบคุมคุณภาพ, QC) และ 品質保証 (การประกันคุณภาพ, QA)
8. 不良 (Furyou ฟุเรียว) — ของเสีย
ชิ้นงานที่ไม่ผ่านมาตรฐาน 不良率 คืออัตราของเสีย เป็นตัวเลขที่ผู้บริหารญี่ปุ่นติดตามทุกวัน
9. 手直し (Tenaoshi เทะนะโอชิ) — งานแก้
การนำชิ้นงานที่มีปัญหามาแก้ไขด้วยมือ ถือเป็นความสูญเปล่าที่ควรลด เพราะเสียทั้งเวลาและแรงงาน
10. ポカヨケ (Poka-yoke โปกะโยเกะ) — ระบบป้องกันความผิดพลาด
อุปกรณ์หรือวิธีที่ทำให้พนักงานทำผิดไม่ได้ เช่น จิ๊กที่ใส่ชิ้นงานได้ทางเดียว หรือเซ็นเซอร์หยุดเครื่องเมื่อลืมใส่ชิ้นส่วน
11. 標準作業 (Hyoujun Sagyou เฮียวจุนซะเกียว) — งานมาตรฐาน
วิธีทำงานที่ดีที่สุดในปัจจุบันที่ทุกคนต้องทำเหมือนกัน มักเขียนเป็นเอกสาร SOP หรือ 作業標準書 ถ้าจะเปลี่ยนวิธีทำงาน ต้องเปลี่ยนมาตรฐานก่อน
12. 段取り (Dandori ดันโดริ) — การเตรียมงาน / เปลี่ยนรุ่น
การเตรียมเครื่องจักรและอุปกรณ์ก่อนผลิต โดยเฉพาะการเปลี่ยนรุ่นสินค้า 段取り替え (Changeover) การลดเวลาดันโดริเป็นหัวข้อไคเซ็นยอดนิยม
13. 見える化 (Mieruka มิเอรุกะ) — การทำให้มองเห็น
การทำให้ข้อมูลหรือปัญหาเห็นได้ทันทีด้วยตา เช่น บอร์ดแสดงยอดผลิต ไฟสถานะเครื่องจักร เส้นแบ่งพื้นที่บนพื้น
14. 異常 (Ijou อิโจ) — ความผิดปกติ
สิ่งที่ต่างไปจากปกติ เช่น เครื่องมีเสียงแปลก ชิ้นงานขนาดเพี้ยน หลักของโรงงานญี่ปุ่นคือ เจอความผิดปกติแล้วต้อง “หยุด เรียก รอ” (止める・呼ぶ・待つ) คือหยุดเครื่อง เรียกหัวหน้า และรอคำสั่ง ไม่แก้เอง
15. なぜなぜ分析 (Naze-naze Bunseki นะเซะนะเซะบุนเซกิ) — วิเคราะห์ด้วยการถามทำไม
การถาม “ทำไม” ซ้ำ ๆ ประมาณ 5 ครั้ง เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริงของปัญหา ไม่ใช่แค่แก้อาการที่เห็น
หมวด 3: ระบบการผลิตแบบโตโยต้า
16. ジャストインタイム (Just In Time) — ผลิตเท่าที่ต้องการ
ผลิตเฉพาะสิ่งที่ต้องการ ในปริมาณที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ เพื่อลดสต็อกและความสูญเปล่า
17. かんばん (Kanban คัมบัง) — บัตรสั่งงาน
บัตรหรือสัญญาณที่บอกว่าต้องผลิตหรือเบิกชิ้นส่วนเท่าไหร่ เป็นเครื่องมือหลักของ Just In Time
18. 自働化 (Jidouka จิโดกะ) — ระบบอัตโนมัติที่มีความคิดแบบมนุษย์
เครื่องจักรที่หยุดเองเมื่อเกิดความผิดปกติ ไม่ผลิตของเสียต่อไปเรื่อย ๆ สังเกตว่าใช้ตัวอักษร 働 ที่มี “คน” (人) อยู่ด้วย ต่างจากคำว่าอัตโนมัติทั่วไป (自動化)
19. アンドン (Andon อันดง) — ไฟเตือน
ไฟหรือเสียงสัญญาณที่พนักงานกดเมื่อเกิดปัญหา เพื่อเรียกหัวหน้ามาช่วยทันที
20. ムダ・ムラ・ムリ (Muda Mura Muri มุดะ มุระ มุริ) — 3 สิ่งที่ต้องกำจัด
ムダ คือความสูญเปล่า ムラ คือความไม่สม่ำเสมอ ムリ คือภาระที่เกินกำลังของคนหรือเครื่องจักร
หมวด 4: คำที่ใช้ในการประชุมและการทำงานกับหัวหน้าญี่ปุ่น
21. 根回し (Nemawashi เนะมะวะชิ) — การปูทางก่อนประชุม
การคุยกับผู้เกี่ยวข้องแต่ละคนล่วงหน้าก่อนประชุมจริง เพื่อให้ทุกคนเห็นด้วยก่อน ในบริษัทญี่ปุ่น การเสนอเรื่องใหม่ในที่ประชุมโดยไม่มีการเนะมะวะชิมาก่อน มักไม่ผ่าน
22. 稟議 (Ringi ริงงิ) — ระบบขออนุมัติ
เอกสารขออนุมัติที่ส่งผ่านผู้บริหารหลายระดับ แต่ละคนประทับตราหรือลงชื่อ ใช้เวลานาน จึงควรเริ่มเรื่องแต่เนิ่น ๆ
23. 予実 (Yojitsu โยจิทสึ) — งบประมาณเทียบผลจริง
ย่อมาจาก 予算 (งบประมาณ) และ 実績 (ผลจริง) การประชุมโยจิทสึคือการประชุมเปรียบเทียบผลงานกับเป้าที่ตั้งไว้ มักจัดทุกเดือน และต้องอธิบายส่วนต่างได้ทุกตัวเลข
24. 進捗 (Shinchoku ชินโชะกุ) — ความคืบหน้า
หัวหน้าญี่ปุ่นจะถาม “ชินโชะกุเป็นยังไง” บ่อยมาก หมายถึงงานไปถึงไหนแล้ว ควรตอบด้วยตัวเลขหรือเปอร์เซ็นต์ และบอกปัญหาที่เจอ
25. 確認 (Kakunin คะคุนิน) — ตรวจสอบ / ยืนยัน
คำที่ได้ยินบ่อยที่สุดคำหนึ่ง ใช้ทั้ง “ตรวจสอบให้แน่ใจ” และ “ยืนยันกลับ” เมื่อหัวหน้าญี่ปุ่นขอให้คะคุนิน ควรตอบกลับเสมอว่าตรวจแล้ว ผลเป็นอย่างไร
เทคนิคจำศัพท์ให้ได้เร็ว
- จำจากของจริง: ติดป้ายคำญี่ปุ่นพร้อมคำแปลที่หน้างาน เช่น บอร์ด 5S ไฟอันดง
- ฟังจากการประชุม: จดคำที่หัวหน้าญี่ปุ่นพูดซ้ำบ่อย แล้วถามความหมายจากล่ามหรือรุ่นพี่
- ใช้ทันที: ลองใช้คำอย่าง “โฮเร็นโซ” หรือ “คะคุนิน” ในการรายงานหัวหน้า จะจำได้เร็วกว่าการท่อง
คำถามที่พบบ่อย
ทำงานโรงงานญี่ปุ่น ต้องพูดญี่ปุ่นได้ไหม
ส่วนใหญ่ไม่จำเป็นสำหรับพนักงานในไลน์ผลิต แต่การเข้าใจคำศัพท์ในบทความนี้ช่วยให้ทำงานกับหัวหน้าญี่ปุ่นได้ง่ายขึ้นมาก ส่วนตำแหน่งหัวหน้างานหรือผู้จัดการ ภาษาญี่ปุ่นระดับ N3–N2 จะเป็นข้อได้เปรียบชัดเจน
คำว่า Kaizen กับ 5S ต่างกันอย่างไร
5S คือการจัดระเบียบหน้างาน ส่วน Kaizen คือวัฒนธรรมการปรับปรุงต่อเนื่องทั้งหมด 5S มักเป็นกิจกรรม Kaizen กิจกรรมแรกที่โรงงานเริ่มทำ
บริษัทต้องการแปลคู่มือหรือเอกสารอบรมเป็นภาษาไทย ทำอย่างไร
คู่มือที่มีศัพท์เทคนิคแบบในบทความนี้ ควรใช้ผู้แปลที่เข้าใจงานโรงงาน ไม่ใช่แปลตามตัวอักษร ดูรายละเอียดได้ที่บริการแปลเอกสารภาษาญี่ปุ่น
ต้องการล่ามที่เข้าใจศัพท์โรงงาน
ถ้าโรงงานของคุณมีกิจกรรมไคเซ็น อบรมเทคนิค หรือประชุมกับทีมญี่ปุ่น และต้องการล่ามที่เข้าใจคำศัพท์เหล่านี้ตั้งแต่แรก ดูรายละเอียดที่บริการล่ามภาษาญี่ปุ่น หรือทักมาที่ LINE @CDQ1591S
เกี่ยวกับผู้เขียน
สุทัศน์ เมืองมนประเสริฐ ล่ามภาษาญี่ปุ่นระดับ JLPT N1 จบวิศวกรรมเครื่องมือกลแม่นยำจากมหาวิทยาลัยโทไค ประเทศญี่ปุ่น มีประสบการณ์กว่า 10 ปีในโรงงานญี่ปุ่นในไทย ทั้งงานล่าม ผู้จัดการ Kaizen และวางแผนองค์กร อ่านประวัติเต็ม